صفحه‌ی اصلی | November 2009 »

بايگانی: February 2009

February 8, 2009

به‌جای سرآغاز: تاریخ ایده‌ها چیست؟

عنوان انگلیسی “the history of ideas” در فارسی گاه به «تاریخ اندیشه‌ها» و گاه به «تاریخ اندیشه» برگردانده می‌شود. اما از ابتدای آشنایی ایرانیان با فلسفه‌های جدید غربی هیچ معادل دقیقی برای واژه‌ی کلیدی «ایده» معرفی نشده است. این واژه سال‌هاست که به همین شکل در اصطلاح شناسی فلسفی زبان فارسی رایج گشته و کاربرد آن پاکیزگی زبان فارسی را تهدید نمی‌کند. پس برای پاسداری از پارسی هم که شده بهتر است به جای معادل‌سازی‌های ناکامیاب این عنوان را «تاریخ ایده‌ها» ترجمه کنیم.

اما منظور از «تاریخ ایده‌ها» چیست؟ تاریخ ایده‌ها میراث‌بر چند قلمرو از دانش است، با این‌همه می‌توان آن را  شاخه‌ای از تاریخ فلسفه دانست. سابقه‌ی پیوند این دو علم دست‌کم به آثار انتقادی ارسطو در باب فیلسوفان پیش از خود بازمی‌گردد؛ آثاری که نخستین تقسیم‌بندی‌ قلمروهای فلسفه در آن‌ها بنیان نهاده‌شد (کلی، ۱۹۹۶، ص۳۷). اما از رواج اصطلاح «تاریخ ایده‌ها» زمان چندانی نمی‌گذرد. در ژانویه‌ی ۱۹۲۳ آرتور لاوجوی[۱] استاد فلسفه‌ی دانشگاه جان هاپکینسون و دو تن از همکارانش کلوپی به این نام تأسیس کردند. سپس نشریه‌ی تاریخ ایده‌ها و رشته‌ی دانشگاهی تاریخ ایده‌ها به‌وجود آمد (برای گزارشی مختصر از تاریخچه‌ی هشتاد ساله‌ی این علم بنگرید به ریچارد مکسی، ۲۰۰۲). در طی این چند دهه، تاریخ ایده‌ها به طیف وسیعی از موضوعات نظر داشته است: نویسندگان و متون خاص، مفاهیم، آموزه‌ها، نظریه‌ها، نظام‌ها و ایسم‌های گوناگون در حیطه‌ی ملیت‌ها و قلمروهای علمی و دوره‌بندی‌های مرسوم ( همچون رنسانس، رمانتیسیسم، مدرنیسم و پست‌مدرنیسم). (کلی، همان، ص۴۲).

الگویی درخور توجه از چنین پژوهش‌هایی «فرهنگنامه‌ی نوین تاریخ ایده‌ها»[۲] ست. (نسخه‌ی الکترونیکی این فرهنگنامه را از اینجا بیابید). این فرهنگنامه، آن‌چنان که از مقدمه‌اش برمی‌آید گسترش ایده‌ها را در سه سطح ردیابی می‌کند: (۱) درافق (horizontally) یک دوره‌ی فرهنگی مفروض در میان قلمروهای علمی؛ (۲)  درطول (vertically) دوره‌های متوالی تاریخی و به‌نحو گاهشمارانه؛ (۳) در ژرفا (in depth) بر پایه‌ی تحلیل ساختار درونی ایده‌های فراگیر و محوری.

فضای فرهنگی و دانشگاهی ایران در این سال‌ها شاهد پژوهش‌های زیادی درباره‌ی تاریخ تفکر و سرگذشت مفاهیم بوده است. با این همه هنوز «تاریخ ایده‌ها»  به‌مثابه یک قلمرو علمی سامان‌یافته و منسجم در میان ما ایرانیان جایی نیافته است. نه رشته‌ای در دانشگاه‌های ایران به تدریس این علم اختصاص داده شده و نه نشریه‌ای ویژه‌ی انعکاس تولیدات آن است.

در غیاب چنین زمینه و مجالی، شاید کاری کوچک همچون گشودن صفحه‌ای برای انتشار یادداشت‌هایی در تاریخ ایده‌ها بی‌فایده نباشد. همه‌ی خوانندگان این صفحه را به‌یاری می‌طلبم.

 

منابع:

Kelley, D.R. (1996) ‘What is Happening to the History of Ideas?’ intellectual news , No.1, pp-36-49. Available at http://idih.hab.de/IN01pdf-files/IN-gesamt.pdf

Macksey R. (2002) ‘The History of Ideas at 80 ‘ in  MLN, Vol. 117, No. 5, Comparative Literature Issue (Dec., 2002), pp. 1083-1097. Available at http://www.jstor.org/stable/3251680

 



[1] - Arthur O. Lovejoy

[2] - new dictionary of the history of ideas (2005, editor in chief: Horowitz)

Free counter and web stats