« February 2009 | صفحه‌ی اصلی

بايگانی: April 2009

April 3, 2009

عیارِ« نقدِ عقلِ عربی»: گزارشی سنجش‌گرانه از نظریه‌ی محمد عابد الجابری

چکیده:
محمد عابد الجابری، اندیشمند نامور مراکشی، در زمره‌ی برجسته‌ترین محققان میراث فکری دوره‌ی اسلامی است. او کوشیده تا نقد میراث را از بررسی و پژوهشی در سطح آراء گذشتگان به بُن‌رسی و تحقیقی ژرف‌کاوانه درباب شالوده‌ی معرفتی این آراء و چگونگی شکل‌گیری شیوه‌های تفکر در فرهنگ عربی، اسلامی بدل سازد. جابری بر آن است که تنها با «نقد عقل عربی» می‌توان زمینه را برای قرائتی علمی و آگاهانه از میراث مهیا کرد. هدف او از این روشنگری «رهاسازی عقل عربی از بند مرجعیت میراث و ایجاد تغییر در ساختار عقل عربی است؛ ساختاری که عقل عربی را از تحلیل و بررسی عینی بسیاری از مسائل فراروی خود باز داشته است». این تغییر جز با«به‌کارگیری نقد و عقلانیت انتقادی در تمام شئون زندگی و اندیشه و در صدر آنها در فهم میراثی که مرجعیت‌های اقتداربخش را در ناخودآگاه خود جای داده است، میسر نیست». سه کتاب از آثار جابری را نماینده‌ی سه مرحله از اندیشه‌ی وی معرفی كرده‌اند: خطاب العربی المعاصر (1982)، تکوین العقل العربی (1984) و بنیة العقل العربی( 1986). برای آگاهی بیشتر از این مراحل نكـ . مقدمه‌ی محمد وقیدی بر «نقد العقل العربی فی مشروع الجابری» در  التراث و الحداثة، ص275-265 [و ترجمه‌ی فارسی آن در نقد و نظر، ش23-24، ص400-408]. این نوشته‌ها مضمون اساسی‌‌ترین برنامه‌ی پژوهشی او یعنی «نقد عقل عربی» را  می‌پروراند. او در این نقد، عقل عربی را نتیجه‌ی فرهنگی می‌داند که بر سه نظام معرفتی استوار است: نظام زبانی عربی‌الاصل (=‌بیان)؛ نظام گنوسی ایرانی هرمسی‌الاصل (=‌عرفان) و نظام عقلانی یونانی‌الاصل (=‌برهان). او از یک سو این سه نظام معرفتی را مستقل و غیرمتداخل می‌داند و از سوی دیگر بر آن است که نظام معرفتی به صورت چارچوبی ناخودآگاه بر اندیشه فرد تحمیل می‌شود. این جستار ضمن ارائه‌ی گزارشی كوتاه از اندیشه‌ی جابری  به سنجش عیارِ نقد او از عقل عربی می‌پردازد.
این مقاله نخست در جشن‌نامه‌ی دکتر محسن جهانگیری (تهران: هرمس 1387) به چاپ رسیده‌است.

 

ادامه‌ی «عیارِ« نقدِ عقلِ عربی»: گزارشی سنجش‌گرانه از نظریه‌ی محمد عابد الجابری»